Giới thiệu

Bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa Willd.) là loài cây thân thảo thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) phân bố rộng ở nhiều nước châu Á và mọc hoang phổ biến tại Việt Nam. Trong y học cổ truyền, cây được dùng với tác dụng thanh nhiệt giải độc, tiêu ung tán kết, lợi niệu và hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm, mụn nhọt, ho, viêm họng và rắn cắn. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy bạch hoa xà thiệt thảo chứa nhiều iridoid, flavonoid, anthraquinon và acid phenolic có hoạt tính sinh học đáng chú ý trên nhiều mô hình thực nghiệm.

Tổng quan

Tên gọi khác: an điền bò, an điền lan, bòi ngòi bò, lưỡi rắn trắng

Tên khoa học: Hedyotis diffusa Willd

Họ thực vật: họ Cà phê - Rubiaceae 

Phân bố và sinh thái: thường mọc hoang ở vùng ven sườn đồi, bờ ruộng. Chúng phân bố khắp các miền từ Bắc – Trung – Nam. Chúng thường mọc ven 2 lối đi và cũng rất dễ tìm. 

Đặc điểm thực vật

Thân thảo sống hằng năm, mọc bò. Thân nhẵn, có màu nâu nhạt, gốc tròn, thân non có 4 cạnh, mang nhiều cành. 

Lá màu xám, hơi thuôn nhọn ở đầu, dai, gần như không có cuống. Lá dài khoảng 1,5 – 3,5 cm, rộng 1 – 2 mm.

Hoa màu trắng hoặc hơi hồng, mọc đơn ở gần nách lá. Hoa nhỏ, có 4 lá đài hơi nhọn, ống đài hình cầu.

Bên trong quả có chứa nhiều hạt, có góc cạnh.

Bộ phận dùng: toàn cây

Công dụng

Y học cổ truyền

Vị ngọt, nhạt, tính mát, Quy vào kinh Tâm, Can, Vị, Đại trường, Tiểu trường, có tác dụng tiêu ung tán kết, hoạt huyết lợi niệu và thanh nhiệt giải độc. Chủ trị: Ho, hen suyễn do phế thực nhiệt, lâm lậu do bàng quang thấp nhiệt, viêm amidan, viêm họng cấp, sang chấn, rắn độc cắn, mụn nhọt ung bướu, dương hoàng (viêm gan cấp tính). 

Y học hiện đại

Bạch hoa xà thiệt thảo chứa iridoid và iridoid glycosid, flavonoid, anthraquinon, acid phenolic và dẫn chất, triterpenoid (acid oleanolic, acid ursolic), polysaccharid, tinh dầu, cyclotid, coumarin, sterol và alkaloid. 

Các nghiên cứu khoa học chỉ ra tác dụng dược lý của bạch hoa xà thiệt thảo:

  • Chống ung thư: dịch chiết ức chế tăng sinh, gây apoptosis và bắt giữ chu kỳ tế bào qua các đường Bax/Bcl-2, caspase, IL-6/STAT3, PI3K/AKT, MAPK trên nhiều dòng tế bào ung thư (HT-29, HCT-8/5-FU, HL-60, HepG2, A549, MCF-7, HeLa, PC-3, DU145, U87…) và mô hình chuột mang khối u.
  • Điều hòa miễn dịch: dịch chiết nước, ethanol từ cây làm tăng tăng sinh lympho T, B, hoạt tính đại thực bào và tế bào NK, tăng IL-2 và IFN-γ trên chuột bình thường, chuột suy giảm miễn dịch và chuột leukemia WEHI-3.
  • Chống oxy hóa: dịch chiết nước, methanol, aceton từ cây có khả năng dọn gốc tự do, chống peroxy hóa lipid và bảo vệ tế bào gan LO2 khỏi tổn thương do H2O2 trên mô hình DPPH, TBA-MDA, xanthine oxidase và tế bào LO2.
  • Chống viêm: dịch chiết nước làm giảm TNF-α, IL-1β, IL-6, MCP-1, iNOS; ức chế hoạt hóa NF-κB và MAPK trên mô hình viêm thận do LPS ở chuột và tế bào RAW 264.7 kích thích LPS.
  • Bảo vệ thần kinh: bảo vệ tế bào vỏ não chuột khỏi tổn thương do glutamat trên tế bào thần kinh chuột in vitro.
  • Chống tạo mạch và chống xơ hóa: 4-vinyl phenol ức chế tạo mạch qua đường PI3K/AKT trên tế bào HUVEC, HMEC-1, chuột BALB/c mang u vú, chuột C57BL/6 và phôi cá ngựa vằn.
  • Tăng cường chức năng vỏ tuyến thượng thận.
  • Ức chế sản sinh tinh dịch: Kiểm tra tinh dịch của 102 nam giới có sử dụng bạch xà hoa thiệt thảo trong 3 tuần, các nhà nghiên cứu đã thống kê được: có khoảng 77% nam giới bị suy giảm tinh trùng từ 1/3 đến 1/10 so với trước khi sử dụng dược liệu.
  • Giải nọc độc của rắn: Bạch hoa xà thiệt thảo khi được sử dụng 1 mình hoặc kết hợp với thuốc chống nọc độc đều có khả năng làm giảm tỷ lệ tử vong do độc tố trên cơ thể chuột. Dược liệu được sử dụng dưới dạng thuốc sắc qua đường tiêm. Ở các trường hợp thông thường, bệnh nhân chỉ cần sử dụng dược liệu là đủ.
  • Điều trị viêm ruột thừa: Trong nhiều nghiên cứu mới đây trên 30 bệnh nhân bị viêm ruột thừa sử dụng bạch xà hoa thiệt thảo và 30 người sử dụng dã cúc hoa  và hải kim sa. Kết quả cho thấy, chỉ có 2 bệnh nhân cần phẫu thuật, các trường hợp còn lại đều có khả năng phục hồi và không có vấn đề nghiêm trọng nào.

Ứng dụng và một số bài thuốc dân gian

  • Hỗ trợ điều trị ho do viêm phổi: Sử dụng khoảng 40g bạch xà hoa thiệt thảo tươi, 8g trần bì đem sắc lấy nước uống mỗi ngày. Trường hợp bệnh nghiêm trọng, cần khám chuyên khoa để xác định nguyên nhân và hướng điều trị kết hợp.
  • Điều trị viêm amidan cấp tính: Lấy khoảng 12g xa tiền thảo, 12g bạch hoa xà thiệt thảo đem sắc với 500ml nước để uống. Mỗi ngày 1 thang cho đến khi triệu chứng viêm được cải thiện hoàn toàn.
  • Trị chứng viêm đường tiểu, tiểu rắt, tiểu buốt: Bạch xà hoa thiệt thảo, kim ngân hoa, dã cúc hoa mỗi thứ 40g và 20g thạch vi đem đi sắc với 2 lít nước để uống thay trà. Kiên trì thực hiện mỗi ngày để cải thiện chứng tiểu buốt.
  • Bảo vệ gan, lợi mật: Xà thiệt thảo, hạ khô thảo, cam thảo theo tỉ lệ 2:2:1 đem sắc lấy nước uống mỗi ngày để bảo vệ gan mật.
  • Cải thiện ung thư phổi: Sắc bạch hoa xà thiệt thảo và bạch mao căn mỗi thứ khoảng 160g để lấy nước uống.

Xem thêm: Danh lục cây thuốc tỉnh Bình Phước (2025)