Antidesma acidum Retz. - Chòi mòi chua

Giới thiệu

Chòi mòi chua (Antidesma acidum Retz.) là loài cây gỗ nhỏ thuộc họ Diệp hạ châu (Phyllanthaceae), thường mọc trong các cánh rừng rậm thường xanh, rừng tre hoặc các lùm bụi đồi hoang trải dài từ Bắc vào Nam nước ta. Chòi mòi chua là một vị thuốc dân gian với lá của nó được sử dụng trong y học cổ truyền để trị chứng thiếu hụt tân dịch, ăn uống không tiêu và đòn ngã tổn thương. Hiện nay, loài cây này ngày càng thu hút sự quan tâm của y học hiện đại nhờ chứa hoạt chất phong phú cùng nhiều thử nghiệm chứng minh tiềm năng trong lĩnh vực bảo vệ sức khỏe.

Tổng quan

Tên gọi khác: chòi mòi hai nhị, chòi mòi song hùng, chòi mòi lá trơn

Tên khoa học: Antidesma acidum Retz.

Họ thực vật: họ Diệp hạ châu - Phyllanthaceae

Phân bố và sinh thái: cây có ở Bắc Ấn Độ, Myanma, Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan. Ở Việt Nam có gặp từ Hà Tây vào đến Kon Tum, Gia Lai, Đắc Lắc, Lâm Đồng, Tây Ninh, Bình Thuận, Kiên Giang, An Giang. Cây mọc trong rừng rậm thường xanh, trong rừng tre, trong các lùm bụi trên các đồi hoang từ vùng thấp cho tới độ cao 2000m

Đặc điểm thực vật

Cây gỗ nhỏ cao đến 6m. Lá mọc so le; phiến có hình xoan ngược, dài cỡ 6cm, rộng 2 - 7cm, đầu tù gốc thon, gân bên 4 - 5 đôi, không lông ở mặt trên, có lông mềm ở mặt dưới hoặc chỉ có trên các gân; cuống lá ngắn; lá kèm 1mm.

Bông ở ngọn nhánh ngắn; hoa đực có đài với 4 răng và chỉ có 2 nhị; hoa cái có đài như hoa đực và bầu 3 ô.

Quả mọng hình bầu dục dẹp, dài 4 - 5mm, rộng 3 - 5mm, trên cuống dài 1,5 - 2mm.

Mùa hoa quả: hoa tháng 5-6, quả tháng 8-9

Bộ phận dùng: rễ, lá

Công dụng

Y học cổ truyền

Lá chữa thiếu hụt tân dịch, không muốn ăn uống, ăn không tiêu, đòn ngã tổn thương

Y học hiện đại

Thành phần hóa học: Các nghiên cứu chỉ ra chiết xuất từ lá và rễ cây Chòi mòi chua đã phân lập được nhiều hợp chất, nhóm hợp chất chất có hoạt tính sinh học mạnh: Kaempferol 3-O-rutinoside (KOR), flavonoid, triterpene, Alkaloid (clauszoline B, clauszoline H, mukonal, 7-methoxymukonal, và heptaphyline), 5-demethyltoddaculin, xanthoxyletin, và alloxanthoxyletin, corylifolin, antidesmol, mellein, 2,5-dimethoxy-1,4-benzoquinone, 5,7-dihydroxy-2-eicosyl-chromone, taxifolin, (+)-catechin, (-)-gallocatechin, và các steroid (beta-sitosterol, stigmasterol).

Hiện nay, các nghiên cứu về tác dụng dược lý của chòi mòi chua còn hạn chế:

Chống tiểu đường: Nghiên cứu trên tế bào cơ xương chuột bị gây kháng insulin bằng sodium palmitate đã chứng minh cơ chế hạ đường huyết của lá Chòi mòi chua thông qua hoạt chất Kaempferol 3-O-rutinoside (KOR) bao gồm: Kích hoạt SIRT1: Khi xử lý bằng KOR, các nhà khoa học nhận thấy sự biểu hiện vượt trội của SIRT1 (một enzyme histone deacetylase phụ thuộc NAD, đóng vai trò sống còn trong điều hòa chuyển hóa). Mô phỏng máy tính cũng xác nhận KOR liên kết cực kỳ bền vững với SIRT1; Kích hoạt chuỗi tín hiệu hạ đường huyết: Việc tăng cường SIRT1 kéo theo sự kích hoạt (tăng điều hòa) một loạt phân tử trung gian trong tế bào bao gồm p-IRS, AKT, và AMPK; Thúc đẩy hấp thu đường: Quá trình này kích thích sự dịch chuyển của kênh vận chuyển glucose GLUT4 ra màng tế bào, giúp tế bào cơ xương "mở cửa" để tiêu thụ và hấp thu glucose từ máu một cách mạnh mẽ. Khi thử nghiệm bất hoạt gene SIRT1, các tác dụng kích hoạt protein và hấp thu glucose của KOR đều biến mất. Điều này khẳng định SIRT1 chính là chìa khóa giúp Chòi mòi chua cải thiện tình trạng kháng insulin trong bệnh tiểu đường tuýp 2
Hoạt tính kháng ung thư và gây độc tế bào: Các hoạt chất phân lập từ lá và rễ của Chòi mòi chua cho thấy khả năng tiêu diệt chọn lọc các dòng tế bào ung thư người mà ít ảnh hưởng đến tế bào bình thường. Tác động từ lá (ung thư máu): Hai alkaloid carbazole là clauszoline B và 7-methoxymukonal thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với dòng tế bào ung thư bạch cầu người HL-60, với giá trị IC₅₀ lần lượt là 4,8 ± 0,2 µM và 8,0 ± 0,9 µM. Đáng chú ý, các hợp chất này không ức chế sự phát triển của dòng tế bào bình thường HEL-99. Các nghiên cứu sâu hơn cho thấy clauszoline B tiêu diệt tế bào ung thư HL-60 thông qua cơ chế cảm ứng apoptosis và làm giảm quá trình phosphoryl hóa AKT. Tác động từ rễ (ung thư cổ tử cung và ung thư biểu mô): Hợp chất 2,5-dimethoxy-1,4-benzoquinone phân lập từ rễ thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với dòng tế bào ung thư cổ tử cung HeLa (IC₅₀ = 1,6 µg/mL) và hoạt tính mạnh trên dòng tế bào ung thư biểu mô KB (IC₅₀ = 4,9 µg/mL). Hợp chất 5,7-dihydroxy-2-eicosylchromone cũng cho thấy khả năng ức chế tốt dòng tế bào HeLa với IC₅₀ = 3,9 µg/mL. Ngoài ra, các hợp chất N-trans-feruloyltyramine, p-hydroxybenzoic acid và (-)-gallocatechin phân lập từ rễ thể hiện mức độ ức chế tế bào ung thư ở mức trung bình.
Hoạt tính ức chế enzyme Butyrylcholinesterase: Khi đánh giá tác dụng ức chế các enzyme phân hủy chất dẫn truyền thần kinh (AChE và BuChE) bằng phương pháp so màu Ellman, các hợp chất corylifolin, mellein, và N-trans-feruloyltyramine phân lập từ rễ cây thể hiện khả năng ức chế ở mức độ nhẹ/vừa phải đối với riêng enzyme BuChE (với tỷ lệ ức chế dao động từ 40.29% đến 47.78%).