Khổ sâm cho lá (Croton kongensis Gagnep.) là loài thực vật thuộc chi Croton, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), có nguồn gốc ở khu vực Đông Dương. Chi Croton gồm nhiều loài được sử dụng trong y học dân gian, đồng thời chứa những nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý.

Tổng quan

Tên gọi khác: Khổ sâm bắc bộ

Tên khoa học: Croton kongensis Gagnep.

Họ thực vật: Euphorbiaceae – Họ Thầu dầu

Phân bố và sinh thái: Croton kongensis phân bố tự nhiên tại Việt Nam, Lào, Myanmar, Thái Lan và Trung Quốc (Vân Nam, Hải Nam). Đây là loài cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, sinh trưởng chủ yếu trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm. Về sinh thái, cây thường mọc ở rừng thưa, rừng thường xanh, trảng cây bụi và ven đường rừng. Cây có khả năng sinh trưởng tại các sinh cảnh tương đối nhiều ánh sáng, từ vùng thấp đến vùng núi.

Đặc điểm thực vật

Cây bụi cao khoảng 1–5 m, thường được mô tả là cây nhỏ cao đến 4 m. Cành non có cạnh, về sau hình trụ; cành già màu xám, phủ lông hình sao hoặc vảy hình khiên áp sát, màu xám bạc đến nâu xám.

Lá đơn, mọc so le; cuống lá dài 1–3 cm, đôi khi đến 5 cm, đỉnh cuống có hai tuyến hình chén. Phiến lá hình trứng đến bầu dục–mũi mác, dài 5–14 cm, rộng 2–7 cm, chất giấy, gốc tròn hoặc hình nêm rộng, đầu nhọn, mép nguyên. Mặt dưới lá phủ lông hoặc vảy màu xám bạc đến nâu xám; gân gốc thường có 3 gân chính.

Cụm hoa mọc ở đầu cành, dài 5–15 cm. Hoa đơn tính, hoa đực có 5 lá đài, 5 cánh hoa và 12 nhị; hoa cái có bầu gần hình cầu, vòi nhụy chia hai thùy.

Quả nang gần hình cầu, đường kính khoảng 4–6 mm; hạt hình trứng, dài khoảng 3,5 mm, màu đỏ sẫm đến nâu đỏ.

Cây có thể ra hoa và kết quả gần như quanh năm, tùy điều kiện khí hậu và sinh thái.

Bộ phận dùng: Các tài liệu về kinh nghiệm dân gian ghi nhận rễ và lá là bộ phận được sử dụng làm thuốc. Trong nghiên cứu hóa học và dược lý hiện đại, lá, cành và phần trên mặt đất cũng được thu hái để chiết xuất và phân tích hoạt chất.

Công dụng

Y học cổ truyền

Rễ và lá cây được sử dụng trong những trường hợp bỏng nước, chữa viêm dạ dày – ruột cấp, ngứa da đầu và lở mép.

Y học hiện đại

Các nghiên cứu đã xác định được nhiều hợp chất từ lá, cành, thân và tinh dầu của Croton kongensis.

Diterpenoid và các hợp chất phenolic: Sun và cộng sự (2014) đã phân lập từ cành và lá C. kongensis hai hợp chất mới, gồm: 14β-hydroxy-3-oxo-ent-kaur-16-ene: một diterpenoid thuộc khung ent-kaurane, 8S-(−)-8-(4-hydroxy-3-methoxybenzoyl)-dihydrofuran-8(8'H)-one: một hợp chất thuộc nhóm nor-lignan. Nghiên cứu còn phân lập thêm năm hợp chất đã biết và xác định cấu trúc bằng các phương pháp phổ, đặc biệt là NMR hai chiều. Nghiên cứu của Wang và cộng sự (2023) tiếp tục phân lập ba diterpenoid mới thuộc khung abietane, một diterpenoid abietane đã biết và sáu diterpenoid thuộc nhóm 8,9-secokaurane từ lá và cành cây.

Thành phần tinh dầu: Nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 trên phần trên mặt đất của cây thu hái ở Hòa Bình xác định được 56 thành phần, chiếm 98,65% tổng thành phần tinh dầu được phân tích. Các chất chiếm tỷ lệ lớn gồm sabinene (32,69%), germacrene B (9,39%), 2-isopropyl-5-methyl-(2E)-hexenal (7,52%) và β-elemenone (6,68%). Một nghiên cứu khác trên lá cây thu hái tại Như Xuân và Thường Xuân (Thanh Hóa) ghi nhận sự khác biệt đáng kể về thành phần tinh dầu giữa hai địa điểm. Tại Như Xuân, sabinene chiếm 52,17%, tiếp theo là (E)-caryophyllene (7,23%) và linalool (6,33%). Trong khi đó, tại Thường Xuân, sabinene chỉ chiếm 12,96%, cùng với camphene, linalool, bornyl acetate và (E)-nerolidol.

Tác dụng dược lý:

  • Hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm: Đây là một trong những tác dụng được nghiên cứu trực tiếp và tương đối rõ của Croton kongensis. Wang và cộng sự (2023) đánh giá hoạt tính kháng vi sinh vật của các diterpenoid phân lập từ lá và cành cây. Một hợp chất thể hiện hoạt tính ức chế Staphylococcus aureus với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 1,56 µg/mL. Nghiên cứu tinh dầu tại Hòa Bình (2024) ghi nhận hoạt tính kháng và diệt vi sinh vật đối với S. aureus, bao gồm cả chủng nhạy cảm và kháng methicillin (MSSA, MRSA), cùng với nấm Candida albicans. Tuy nhiên, tinh dầu không thể hiện hoạt tính đối với Escherichia coli và Pseudomonas aeruginosa ở nồng độ thử nghiệm cao nhất là 32 µL/mL.
  • Hoạt tính chống viêm: Nghiên cứu năm 2023 trên tinh dầu thân cây thu hái tại Thanh Hóa đánh giá khả năng ức chế sản xuất nitric oxide (NO) trong tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS). Kết quả cho thấy tinh dầu từ Như Xuân và Thường Xuân có IC₅₀ lần lượt là 105,71 ± 0,96 µg/mL và 94,93 ± 1,31 µg/mL. Nghiên cứu năm 2024 trên tinh dầu lá cũng ghi nhận khả năng ức chế NO, với IC₅₀ lần lượt là 172,67 µg/mL và 97,32 µg/mL đối với hai mẫu nghiên cứu.

Ứng dụng và một số bài thuốc dân gian

  • Bài thuốc chữa đau dạ dày: Lá Khôi 50 g, Bồ công anh 20 g, lá Khổ sâm 12 g. Cách dùng: Sắc với 600 ml nước còn 200 ml, chia uống 2–3 lần/ngày.
  • Bài thuốc chữa đau bụng, khó tiêu: Lá Khổ sâm và dây Ngấy hương khô, mỗi vị 30–40 g, gừng tươi 3 lát. Cách dùng: Sắc lấy nước uống.
  • Bài thuốc chữa kiết lỵ, đau bụng đi ngoài: Lá Khổ sâm, Rau sam, Cỏ sữa, Nhọ nồi, lá Mơ lông, mỗi vị 10 g. Cách dùng: Sắc uống, ngày 1 thang.
  • Bài thuốc chữa mẩn ngứa: Lá Khổ sâm, Kinh giới, lá Đắng cay, lá Trầu không, lượng vừa đủ. Cách dùng: Nấu nước xông hoặc tắm rửa vùng da bị ngứa.
  • Bài thuốc chữa viêm loét dạ dày – tá tràng: Lá Khổ sâm 12 g, lá Khôi 40 g, Bồ công anh 20 g, Uất kim 12 g, Hậu phác 12 g, Ngải cứu 8 g, Cam thảo 8 g. Cách dùng: Sắc uống hoặc chế thành cao pha siro.

Xem thêm: Danh lục cây thuốc tỉnh Bình Phước (2025)