Salacia cochinchinensis Lour. là loài cây bụi thuộc họ Dây gối (Celastraceae), phân bố tự nhiên tại Việt Nam và một số khu vực Đông Nam Á. Trong y học dân gian, cây được sử dụng để hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, phong thấp và đau lưng. Các nghiên cứu bước đầu đã ghi nhận sự hiện diện của nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, đặc biệt là khả năng ức chế enzym α-glucosidase và gây độc tế bào ung thư trong điều kiện thực nghiệm, mở ra tiềm năng nghiên cứu và phát triển dược liệu từ loài cây này.
Tổng quan
Tên gọi khác: Chóc máu nam
Tên khoa học: Salacia cochinchinensis Lour.
Họ thực vật: Celastraceae – Dây gối
Phân bố và sinh thái: Salacia cochinchinensis phân bố bản địa tại Việt Nam, Lào, Campuchia và miền nam Trung Quốc (nam Vân Nam). Loài sinh trưởng chủ yếu trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm. Tại Việt Nam, loài được ghi nhận trong hệ thực vật tự nhiên. Một số nguồn dữ liệu trong nước nêu phạm vi phân bố rộng từ miền Bắc đến miền Nam. Về sinh thái, đây là cây bụi sống lâu năm, thích nghi với môi trường rừng nhiệt đới, có thể sinh trưởng dưới tán rừng thưa và tại những khu vực có ánh sáng tương đối.
Đặc điểm thực vật
Cây bụi cao đến khoảng 2 m. Cành non hơi có bốn cạnh, dẹt, về sau trở nên tròn, màu nâu xám, có những lỗ bì nhỏ.
Lá mọc đối; cuống lá dài khoảng 4–5 mm, có rãnh. Phiến lá hình thuôn–mũi mác, dài 9–11 cm, đôi khi đến 15 cm, rộng khoảng 2–4 cm; chất lá dạng giấy hoặc hơi dai; gốc lá thuôn hình nêm, mép nguyên. Gân bên thường có 7–8 đôi, hệ gân mạng nổi rõ.
Hoa nhỏ, màu xanh lục nhạt, mọc thành cụm nhiều hoa ở nách lá. Cuống hoa dài 6–10 mm. Đài có các thùy hình tam giác rộng; cánh hoa hình trứng ngược, hơi mọng, dài đến 3 mm. Hoa có 3 nhị; bầu nằm trong đĩa hoa, gồm 3 ô, mỗi ô có 2 noãn.
Quả mọng hình cầu, đường kính đến khoảng 2 cm, vỏ quả ngoài có thịt khi tươi, chứa 1–3 hạt có cạnh.
Cây ra hoa khoảng tháng 2–4 và kết quả tháng 5–7.
Công dụng
Y học cổ truyền
Trong kinh nghiệm sử dụng cây thuốc dân gian, chóc máu được nhắc đến với các bộ phận như rễ và thân.
Các công dụng dân gian được ghi nhận gồm hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, phong thấp, đau lưng, mỏi cơ và suy nhược cơ thể.
Y học hiện đại
Hiện đã có một số công trình phân lập hợp chất trực tiếp từ Salacia cochinchinensis.
- Nhóm diterpenoid và triterpenoid: Nghiên cứu của Jing và cộng sự, công bố trên Journal of Asian Natural Products Research (2020), đã phân lập 8 hợp chất từ S. cochinchinensis, trong đó có 2 diterpenoid khung isopimarane mới: 1α-hydroxy-7-oxoisopimara-8,15-diene, 11β-hydroxy-7-oxoisopimara-8(14),15-diene. Các hợp chất còn lại thuộc nhóm chất đã biết; nghiên cứu cũng đề cập đến các triterpenoid khung friedelane.
- Nhóm triterpene glycoside: Nghiên cứu của You và cộng sự (2019), đăng trên Carbohydrate Research, đã phân lập từ cao ethanol 90% của cây 4 triterpene glycoside mới, đặt tên là salaciacochinoside A, B, C và D. Cùng với đó, nghiên cứu xác định thêm 5 hợp chất đã biết, gồm: 2α,3β,23-trihydroxyurs-12,18-dien-28-oic acid 28-O-β-D-glucopyranoside, Racemiside, Alangiplatanoside, Acantrifoside E, Syringin. Cấu trúc các hợp chất được xác định bằng các phương pháp phổ như MS, IR và NMR. Một nghiên cứu khác của Gao và cộng sự, công bố năm 2022 trên Natural Product Research, tiếp tục ghi nhận 4 triterpene glucoside mới và 5 hợp chất đã biết từ cao ethanol 90% của loài.
Tác dụng dược lý:
- Tác dụng ức chế enzym α-glucosidase: Đây là một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý của Salacia cochinchinensis. Enzym α-glucosidase tham gia quá trình phân giải carbohydrate tại ruột non; ức chế enzym này có thể làm chậm hấp thu glucose và góp phần hạn chế tăng glucose máu sau ăn. Nghiên cứu của You và cộng sự (2019) cho thấy hai hợp chất racemiside và alangiplatanoside phân lập từ cây có khả năng ức chế α-glucosidase với giá trị IC₅₀ lần lượt là 0,44 và 0,75 µM. Một số triterpene glycoside khác thể hiện hoạt tính ở mức trung bình. Nghiên cứu của Jing và cộng sự (2020) cũng ghi nhận hai hợp chất phân lập có hoạt tính ức chế α-glucosidase, với IC₅₀ tương ứng 0,25 và 0,31 µM. Trong nghiên cứu của Gao và cộng sự (2022), một hợp chất có IC₅₀ là 0,31 µM; các triterpene glycoside khác thể hiện hoạt tính ức chế ở mức trung bình. Những kết quả này cho thấy S. cochinchinensis có tiềm năng cung cấp các hợp chất nghiên cứu theo hướng kiểm soát glucose máu.
- Hoạt tính gây độc tế bào ung thư: Jing và cộng sự (2020) đã đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất phân lập từ S. cochinchinensis trên một số dòng tế bào ung thư, bao gồm HepG2 (ung thư biểu mô tế bào gan), HL-60 (bạch cầu) và HeLa (ung thư cổ tử cung). Kết quả cho thấy hai hợp chất có hoạt tính gây độc tế bào đáng chú ý, với IC₅₀ trong khoảng 0,23–0,35 µM.
.png)