Scaphium macropodum (Miq.) Beumée ex K. Heyne

Giới thiệu

Lười ươi (Scaphium macropodum (Miq.) Beumée ex K. Heyne) là loài cây gỗ lớn thuộc họ Bông (Malvaceae). Hạt lười ươi từ lâu đã được biết đến như một loại dược liệu và thức uống giải nhiệt quen thuộc nhờ khả năng nở thành lớp nhầy đặc trưng khi ngâm nước. Không chỉ được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ làm dịu cổ họng và thanh nhiệt, lười ươi còn thu hút sự quan tâm của nhiều nghiên cứu hiện đại nhờ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có tiềm năng sinh học đáng chú ý.

Tổng quan

Tên gọi khác: Đười ươi

Tên khoa học: Scaphium macropodum (Miq.) Beumée ex K. Heyne

Tên đồng danh pháp: Sterculia lychnophora Hance

Họ thực vật: họ Bông - Malvaceae

Phân bố và sinh thái: Lười ươi phần lớn được tìm thấy và khai thác ở miền Nam nước ta tại Biên Hòa, Bà Rịa, Bình Định, Bình Thuận, Phú Yên, Quảng Trị cũng có một ít. Ngoài ra còn thấy ở Campuchia (khu vực Kampot, dãy núi Kamchay, Srenhiot). Thái Lan, các đảo thuộc Malaysia

Đặc điểm thực vật

Lười ươi là một cây to, cao 30-40m, thân có thể cao 10-20m mà chưa phân nhánh, đường kính thân 0,8-1m. Lá đơn, nguyên hay xẻ thuỳ, mặt trên màu lục, mặt dưới nâu hay ánh bạc, dài 18-45cm, rộng 18-24cm, cuống dài.

Hoa nhỏ, không cuống, họp từng 35 thành chuỳ ở đầu cành. Mỗi hoa cho 1-2 quả đại, dạng lá, hình trứng hay giống như đèn treo, do đó có tên lychnophora (do chữ lychnus là đèn), dài 12- 16cm, rộng 4-5cm ở phần rộng nhất của phía dưới quả. Màu đỏ hay đỏ nhạt, mặt trong ánh bạc, với 4-5 đường gân nổi rõ. Một hạt dài 2,5cm, rộng 1416mm, dày 5-7mm.

Lá xuất hiện vào tháng 3-4 và rụng vào tháng 1, hoa xuất hiện vào tháng 3-4, trước khi lá phát triển.

Quả xuất hiện vào cuối tháng 4 đầu tháng 5 và mở ra trước khi hạt chín. Khi chín quả đại tách ra, hạt còn lại thường nhẵn là quả, có hai cánh, thực tế chỉ là hai thuỳ dạng lá của quả đại. Thịt quả gồm 3 lớp: Lớp ngoài mỏng, lớp giữa dày mẫm.

Mùa hoa tháng 3 đến tháng 4, mùa quả tháng 6 đến tháng 8.

Bộ phận dùng: hạt

Công dụng

Y học cổ truyền

lười ươi có vị ngọt, quy kinh phế, đại tràng, có tác dụng thanh nhiệt, lợi cổ họng, giải độc, thường dùng chữa ho khan, cổ họng sưng đau, nôn ra máu, chảy máu cam. Hiện nay công dụng chủ yếu của vị lười ươi là mát và nhuận

Y học hiện đại

Thành phần hóa học: Hạt đười ươi chứa một lượng lớn polysaccharid rất phân cực (thành phần nổi bật nhất trong dịch chiết nước). Sàng lọc hóa thực vật sơ bộ và phân tích HPTLC cho thấy hạt giàu các hợp chất phenolic, tannin, lipid; lượng flavonoid, saponin, terpenoid ở mức trung bình và chứa một lượng ít alkaloid, steroid cùng các acid hữu cơ. Về mặt dinh dưỡng, phần vỏ hạt có độ ẩm và hàm lượng tro cao hơn, hàm lượng protein và chất béo thấp hơn so với phần nhân hạt. Từ dịch chiết hạt đười ươi, các nghiên cứu chuyên sâu đã phân lập được nhiều hợp chất cụ thể bao gồm: Cerebroside (1-O-β-D-glucopyranosyl-(2S,3R,4E,8Z)-2-[(2-hydroxyoctadecanoyl)amido]-4,8-octadecadiene-1,3-diol và soya-cerebroside I), Alkaloid (sterculinine I và sterculinine II); Các hợp chất phenolic và phenylpropanoid: ethyl 2,3-dihydro-1,4-benzodioxin-6-carboxylate và ethyl 3-(butyryloxy)-4-hydroxybenzoate.

Tác dụng dược lý của hạt Đười ươi được chứng minh qua nhiều thử nghiệm in vitro và in vivo trong các tài liệu khoa học:

Chống viêm: trên mô hình tế bào HK-2 bị kích thích bởi uric acid, phân đoạn ethyl acetate giúp làm giảm đáng kể mức độ biểu hiện của các cytokine tiền viêm như IL-6, IL-1β và TNF-α thông qua cơ chế điều hòa ngược (giảm phosphoryl hóa) con đường tín hiệu PI3K/AKT/NF-κB.
Hạ uric acid máu (chống bệnh gút): phân đoạn ethyl acetate từ hạt đười ươi thể hiện hoạt tính hạ uric acid máu rất mạnh thông qua việc ức chế phản ứng xúc tác của enzym xanthine oxidase in vitro với tỷ lệ ức chế lên tới 94,94%.
Bảo vệ thần kinh và chống sa sút trí tuệ (Alzheimer): Hợp chất cerebroside [1-O-β-D-glucopyranosyl-(2S,3R,4E,8Z)-2-[(2-hydroxyoctadecanoyl)amido]-4,8-octadecadiene-1,3-diol] phân lập từ hạt thể hiện tác dụng bảo vệ thần kinh ở mức độ vừa phải, giúp chống lại các tổn thương trên dòng tế bào thần kinh SH-SY5Y gây ra bởi gốc tự do hydrogen peroxide. Ngoài ra, các nghiên cứu mô phỏng docking phân tử cho thấy cả hai cerebroside (bao gồm cả soya-cerebroside I) đều có ái lực liên kết cao với protein tiền chất amyloid (APP) – loại protein chịu trách nhiệm hình thành mảng bám gây bệnh Alzheimer
Kháng khuẩn: Dịch chiết ethanol từ hạt đười ươi có hoạt tính kháng khuẩn phụ thuộc vào nồng độ đối với vi khuẩn gây sâu răng và mảng bám răng Streptococcus mutans (ức chế rõ rệt ở nồng độ lớn hơn 0,01 mg/mL và làm giảm tỷ lệ sống sót ở nồng độ cao). Dịch chiết này cũng làm giảm sự hình thành biofilm của vi khuẩn ở nồng độ trên 0,03 mg/mL. Đối với vi khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa, dịch chiết ethanol từ quả khô thể hiện khả năng ức chế mạnh sự hình thành màng sinh học và phá hủy các biofilm đã hình thành, đồng thời làm giảm sự sản sinh sắc tố xanh pyocyanin và giảm hoạt tính protease của vi khuẩn (nhờ cơ chế liên kết mạnh với anthranilate-CoA ligase - PqsA). Thử nghiệm bằng phương pháp đĩa thạch cho thấy các dịch chiết từ hạt còn có hoạt tính kháng các chủng vi khuẩn E. coli, S. aureus, Salmonella typhi và kháng nấm Candida albicans.
Chống béo phì và chống loét dạ dày: Các nghiên cứu sàng lọc dược lý đối với dịch chiết cồn (methanol và ethanol) từ hạt đười ươi ghi nhận hoạt tính chống béo phì và tác dụng bảo vệ niêm mạc, chống loét dạ dày đáng kể. Tuy nhiên, các hướng tác dụng này hiện vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế phân tử.
Làm trắng da (chống sạm da): Dịch chiết từ hạt đười ươi thể hiện tiềm năng làm chất làm trắng da tự nhiên an toàn và hiệu quả. Trên dòng tế bào melanoma B16F10 và tế bào melan-a, dịch chiết giúp ức chế tổng hợp sắc tố melanin lần lượt là 32,9% và 68,2% ở nồng độ 200 µg/mL mà không gây độc tế bào. Cơ chế hoạt động thông qua hoạt tính dọn gốc tự do mạnh (IC50 = 11,02 µM), ức chế mạnh hoạt tính enzym tyrosinase nội bào (đạt 48,65% và 88,56%), đồng thời ức chế sự biểu hiện của các protein liên quan đến quá trình tạo hắc tố như tyrosinase và TRP-1 (tyrosinase-related protein 1).
Nhuận tràng: Các nghiên cứu dược lý trên polysaccharid và dịch chiết nước của hạt Đười ươi đã chứng minh tác dụng điều trị táo bón thông qua cơ chế giữ nước và làm mềm phân