Giác đế Đồng Nai (Goniothalamus donnaiensis Finet & Gagnep.) là loài cây thuộc họ Na (Annonaceae), phân bố tại Việt Nam và một số khu vực châu Á. Trong y học dân gian, rễ và vỏ cây được ghi nhận sử dụng để hỗ trợ tiêu hóa và chữa chấn thương. Các nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập được nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, đáng chú ý là acetogenin và styryl-lactone. Một số hợp chất và dịch chiết từ cây thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ung thư và tiềm năng chống viêm trong điều kiện thực nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả điều trị và tính an toàn trên người vẫn cần được nghiên cứu thêm.

Tổng quan

Tên gọi khác: Giác đế nhung

Tên khoa học: Goniothalamus donnaiensis Finet & Gagnep.

Họ thực vật: Annonaceae – Họ Na

Phân bố và sinh thái: Goniothalamus donnaiensis phân bố tự nhiên tại Việt Nam, Campuchia và miền nam Trung Quốc, bao gồm các khu vực thuộc Vân Nam, Quý Châu và Quảng Tây. Loài sinh trưởng chủ yếu trong môi trường rừng nhiệt đới ẩm, thường gặp rải rác ở rừng thứ sinh hoặc sườn núi có độ che phủ cao.

Đặc điểm thực vật

Goniothalamus donnaiensis là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, cao khoảng 2–5 m. Cành non và các bộ phận non thường phủ lông màu nâu gỉ sắt. Lá đơn, mọc so le, phiến lá hình trứng ngược–mũi mác đến thuôn–mũi mác, kích thước khoảng 20–41 × 5,5–11,5 cm, chất lá dạng giấy.
Gốc lá hình nêm, đầu lá kéo dài thành mũi nhọn, mặt trên gần như nhẵn khi trưởng thành, mặt dưới có lông, gân bên nhiều và tương đối rõ. Cuống lá dài khoảng 1–1,5 cm.

Hoa thường mọc đơn độc ở nách lá, cuống ngắn. Đài gồm ba lá đài; tràng gồm sáu cánh xếp thành hai vòng, cánh ngoài dài khoảng 2,3–3 cm, cánh trong ngắn hơn, có phần gốc thu hẹp và phần đỉnh khép lại thành cấu trúc dạng mũ. Hoa có nhiều nhị và nhiều lá noãn rời.

Quả thuộc dạng quả tụ gồm nhiều phân quả riêng biệt, thường có 4–12 phân quả, hình bầu dục thuôn hoặc hình trụ, dài khoảng 2–4 cm, hai đầu thuôn nhọn. Hạt hình trứng, màu vàng nhạt đến nâu nhạt.

Công dụng

Y học cổ truyền

Các tài liệu đã tra cứu ghi nhận việc sử dụng rễ và vỏ cây làm thuốc. Phần rễ phình to được thái mỏng, sao khô rồi sắc uống với mục đích làm thuốc bổ và kích thích tiêu hóa.

Flora of China ghi nhận vỏ cây được sử dụng trong điều trị chấn thương và gãy xương theo kinh nghiệm truyền thống. Công trình của Lê Thị Thu Hồng (2024) cũng dẫn lại công dụng đối với tổn thương do va đập và gãy xương từ tài liệu dược liệu Việt Nam.

Y học hiện đại

Các nghiên cứu đã công bố cho thấy G. donnaiensis chứa những hợp chất đáng chú ý thuộc nhóm acetogenin, styryl-lactone và phytosterol.

  • Acetogenin : Jiang và cộng sự (1998) phân lập từ rễ cây hai cặp đồng phân acetogenin, gồm donnaienin C và 34-epi-donnaienin C, donnaienin D và 34-epi-donnaienin D. Các hợp chất này mang những đặc điểm cấu trúc đáng chú ý như nhóm γ-hydroxymethyl-γ-lactone và nhóm thế acetoxy tại C-4. Cấu trúc được xác định dựa trên dữ liệu phổ và các phương pháp biến đổi hóa học. Trong một công trình khác cùng năm, nhóm nghiên cứu phân lập bốn acetogenin mạch thẳng từ rễ, gồm donhepocin, 34-epi-donhepocin, donhexocin và donbutocin. Ngoài ra, tài liệu tổng quan trong nghiên cứu năm 2024 còn dẫn công bố năm 1997 về các acetogenin có vòng tetrahydrofuran phân lập từ rễ cây.
  • Styryl-lactone và phytosterol : Lê Thị Thu Hồng (2024) nghiên cứu lá G. donnaiensis thu hái tại Vĩnh Cửu, Đồng Nai. Từ cao chloroform của lá, tác giả phân lập được hai hợp chất: Goniodiol: hợp chất thuộc nhóm styryl-lactone ; Daucosterol: phytosterol glycoside, còn gọi là β-sitosterol-3-O-β-D-glucopyranoside. Cấu trúc hai hợp chất được xác định bằng các phương pháp phổ MS và NMR, bao gồm các kỹ thuật phân tích phổ hai chiều. Đây là công bố trực tiếp về thành phần hóa học của lá G. donnaiensis tại Việt Nam.

Tác dụng dược lý:

  • Hoạt tính gây độc tế bào ung thư: Đây là hướng nghiên cứu dược lý có bằng chứng trực tiếp đáng chú ý nhất đối với G. donnaiensis. Jiang và cộng sự (1998) đánh giá hoạt tính của hỗn hợp donnaienin C và 34-epi-donnaienin C phân lập từ rễ cây trên dòng tế bào ung thư gan người Bel. Kết quả cho thấy hỗn hợp có hoạt tính gây độc tế bào in vitro, với IC₅₀ = 7,1 µg/mL. Do sử dụng hỗn hợp hai đồng phân, kết quả này không thể quy riêng cho từng hợp chất. Một tổng quan về acetogenin công bố năm 1999 cũng ghi nhận hoạt tính trên dòng tế bào ung thư đại tràng HCT-8 của các cặp đồng phân goniodonin và cis-goniodonin có nguồn gốc từ rễ G. donnaiensis, với IC₅₀ dưới 10 µg/mL. Gần đây, nghiên cứu năm 2026 đánh giá dịch chiết thân cây trên hai dòng tế bào ung thư phổi A549 và ung thư đại trực tràng HT29. Ở nồng độ 100 µg/mL, các phân đoạn ethanol, n-hexane và ethyl acetate làm giảm tỷ lệ sống của tế bào xuống dưới 10%. Đây là kết quả sàng lọc gây độc tế bào, chưa đủ để xác định tính chọn lọc đối với tế bào ung thư hoặc hiệu quả điều trị trên cơ thể sống.
  • Hoạt tính chống viêm: Nghiên cứu công bố năm 2026 đánh giá hoạt tính chống viêm in vitro của các phân đoạn dịch chiết thân G. donnaiensis bằng hai mô hình: ức chế proteinase và ổn định màng hồng cầu. Trong mô hình ức chế proteinase, các mẫu thử có tỷ lệ ức chế dưới 50%, cho thấy hoạt tính tương đối thấp trong điều kiện khảo sát. Ngược lại, ở mô hình ổn định màng hồng cầu, phân đoạn ethyl acetate đạt tỷ lệ ức chế tan máu 86,74% tại nồng độ 100 µg/mL, cao hơn đối chứng ibuprofen ở cùng nồng độ thử nghiệm.
  • Các hoạt tính dược lý khác: Các công trình về chi Goniothalamus đã ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và nhiều tác động sinh học khác. Tuy nhiên, những kết quả thu được từ các loài cùng chi không thể mặc nhiên áp dụng cho G. donnaiensis.

Xem thêm: Danh lục cây thuốc tỉnh Bình Phước (2025)