Thần xạ hương (Luvunga scandens (Roxb.) Buch.-Ham. ex Wight) là loài dây leo hóa gỗ thuộc họ Cam (Rutaceae), phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới châu Á, trong đó có Việt Nam. Rễ, thân và quả cây được sử dụng trong y học dân gian tại một số quốc gia châu Á. Các nghiên cứu hiện đại đã ghi nhận sự hiện diện của nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học như triterpenoid, limonoid, alkaloid, coumarin và tinh dầu, cho thấy tiềm năng nghiên cứu phát triển dược liệu của loài.

Tổng quan

Tên khoa học: Luvunga scandens (Roxb.) Buch.-Ham. ex Wight.

Họ thực vật: Rutaceae – Họ Cam

Phân bố và sinh thái: Trên thế giới, Thần xạ hương có vùng phân bố tự nhiên kéo dài từ Assam (Ấn Độ), Bangladesh đến miền nam Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á. Loài được ghi nhận tại Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, bán đảo Malaysia và Borneo. Thần xạ hương là loài dây leo thân gỗ sinh trưởng chủ yếu trong các sinh cảnh rừng nhiệt đới ẩm. Cây thường gặp ven sông, suối, trong thung lũng, rừng lá rộng thường xanh, rừng hỗn giao và khu vực đồi thấp.

Đặc điểm thực vật

Thần xạ hương là dây leo thân gỗ lớn, có thể dài tới 25 m. Thân và cành mang gai ở nách lá, gai thẳng hoặc cong quặp.

Lá mọc so le, lá kép chân vịt gồm ba lá chét; đôi khi xuất hiện lá chỉ có một lá chét trên chồi non. Cuống lá dài 2–9 cm, cuống lá chét dài 3–10 mm. Phiến lá chét hình bầu dục đến hình trứng ngược, dài 6–20 cm, rộng 3–9 cm; gốc hình nêm, đầu nhọn hoặc nhọn kéo dài.

Cụm hoa dạng chùm hoặc chùy, mọc ở nách lá hoặc đầu cành. Hoa lưỡng tính, nụ hình bầu dục. Đài hoa hình chén, dài 2,5–4 mm, thường chia bốn thùy nông. Cánh hoa dài 4,6–10 mm; số nhị thường không quá tám. Bầu gồm 2–4 ô, mỗi ô chứa 1–2 noãn theo đặc điểm chung của chi.

Quả mọng, khi chín có màu vàng, hình cầu hoặc hình quả lê ngược, đường kính 3–5 cm, bề mặt nhẵn, vỏ quả tương đối dày. Thịt quả có chất nhầy, không hình thành các túi dịch quả đặc trưng như ở chi Citrus. Mỗi quả chứa 1–4 hạt; hạt hình trứng rộng, dài 2–3 cm (Zhang & Hartley, 2008).

Tài liệu PROSEA mô tả mẫu cây tại Đông Nam Á có cánh hoa dài 12–18 mm và quả hình thuôn, kích thước khoảng 2,5 × 2 cm. Sự khác biệt về kích thước hoa và quả giữa các nguồn cần được lưu ý khi định danh mẫu vật.

Công dụng

Y học cổ truyền

Rễ và quả là những bộ phận được ghi nhận sử dụng trong y học dân gian. Thân, lá và các cơ quan dưới mặt đất cũng đã được sử dụng làm nguyên liệu trong các nghiên cứu hóa thực vật và dược lý.

Nước sắc rễ Thần xạ hương được sử dụng theo kinh nghiệm chăm sóc và bảo vệ sức khỏe phụ nữ sau sinh; dùng để bồi bổ cơ thể

Quả trưởng thành đã phơi khô được dùng để điều chế dầu thuốc thơm.

Y học hiện đại

Các nghiên cứu hóa thực vật trên Thần xạ hương đã phân lập và xác định nhiều nhóm hợp chất, chủ yếu gồm triterpenoid khung tirucallane, limonoid, alkaloid khung acridone, coumarin, glucosinolate, phytosterol và các thành phần tinh dầu.

  • Triterpenoid: Al-Zikri và cộng sự (2014) đã phân lập từ cao chiết dichloromethane của thân Thần xạ hương hai triterpenoid có khung tirucallane: Flindissol, 3-Oxotirucalla-7,24-dien-21-oic acid. Cấu trúc hóa học của các hợp chất được xác định bằng phương pháp khối phổ phân giải cao và phổ cộng hưởng từ hạt nhân hai chiều (2D-NMR). Đây là công trình đầu tiên công bố sự hiện diện của hai hợp chất này trong loài Luvunga scandens.
  • Limonoid và coumarin: Nguyen và cộng sự (2017) đã phân lập tám hợp chất từ bộ phận được tác giả mô tả là thân rễ (rhizomes) của Thần xạ hương, gồm một limonoid mới được đặt tên là Luvunga A, một limonoid đã biết và sáu hợp chất thuộc nhóm coumarin. Các hợp chất được phân lập bằng kỹ thuật sắc ký và xác định cấu trúc thông qua phổ IR, UV, HR-ESI-MS, NMR một chiều và hai chiều.
  • Alkaloid: Tran và cộng sự (2019) đã phân lập bốn alkaloid khung acridone từ cao chiết ethyl acetate của bộ phận được mô tả là thân rễ Thần xạ hương, gồm: Luvungaside A, 1,3-Dihydroxy-2-methoxy-10-methyl-9-acridone, Arborinine, 1-Hydroxy-3-methoxy-10-methyl-9-acridone. Trong đó, Luvungaside A là hợp chất mới được công bố. Cấu trúc các alkaloid được xác định bằng các phương pháp phổ IR, UV, HR-ESI-MS, 1D-NMR và 2D-NMR.
  • Glucosinolate và phytosterol: Sirinut và cộng sự (2017) đã phân lập từ rễ Thần xạ hương hợp chất isobutylglucosinolate cùng hai phytosterol là β-sitosterol và stigmasterol. Isobutylglucosinolate là hợp chất chứa lưu huỳnh thuộc nhóm glucosinolate, được ghi nhận có hoạt tính chống oxy hóa trong nghiên cứu thực nghiệm. Hai phytosterol được khảo sát thêm về khả năng gây độc tế bào.
  • Tinh dầu: Nghiên cứu của Trinh và cộng sự (2024) về tinh dầu Thần xạ hương tại Việt Nam bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) cho thấy β-caryophyllene là thành phần chiếm ưu thế trong tinh dầu của lá, quả và rễ.

Các nghiên cứu dược lý về Thần xạ hương hiện tập trung chủ yếu vào hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, gây độc tế bào, bảo vệ tế bào gan và ức chế enzyme cholinesterase. Phần lớn kết quả được ghi nhận trên các mô hình thực nghiệm in vitro:

  • Tác dụng chống viêm: Trinh và cộng sự (2024) đánh giá khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) của tinh dầu Thần xạ hương trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS). Kết quả cho thấy tinh dầu quả có khả năng ức chế sản sinh NO với IC₅₀ = 37,95 ± 2,76 µg/mL. Kết quả này cung cấp bằng chứng bước đầu về hoạt tính chống viêm của tinh dầu quả trên mô hình tế bào. Trong một báo cáo hội nghị khoa học, Sirinut và cộng sự cũng ghi nhận cao chiết methanol từ vỏ thân Thần xạ hương có khả năng làm giảm nồng độ cytokine TNF-α và IL-10 trên mô hình tế bào monocyte. Tuy nhiên, do IL-10 là cytokine có vai trò điều hòa và chống viêm, cần thêm dữ liệu để đánh giá đầy đủ cơ chế điều hòa đáp ứng viêm của cao chiết.
  • Tác dụng chống oxy hóa: Sirinut và cộng sự (2017) ghi nhận isobutylglucosinolate phân lập từ rễ Thần xạ hương có hoạt tính chống oxy hóa với IC₅₀ = 30,1 ± 0,2 µg/mL. Ngoài ra, nghiên cứu trên các cao chiết từ vỏ thân bằng phương pháp đánh giá khả năng thu dọn gốc tự do DPPH cho kết quả IC₅₀ lần lượt là: Cao chiết dichloromethane: 94 µg/mL, Cao chiết methanol: 445 µg/mL, Cao chiết ethyl acetate: 480 µg/mL. Trong điều kiện thử nghiệm, cao chiết dichloromethane thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao hơn hai cao chiết còn lại.
  • Tác dụng kháng khuẩn: Nghiên cứu của Sirinut và cộng sự trên các cao chiết dichloromethane, ethyl acetate và methanol từ vỏ thân Thần xạ hương ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn đối với một số chủng vi khuẩn, bao gồm Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Enterococcus faecalis, Escherichia coli và Staphylococcus aureus kháng methicillin (MRSA). Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của các mẫu thử dao động trong khoảng 3,125–100 mg/mL.
  • Tác dụng gây độc tế bào: Al-Zikri và cộng sự (2014) đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của hai triterpenoid phân lập từ thân Thần xạ hương bằng phép thử MTT trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến vú người MCF-7. Flindissol có IC₅₀ = 13,8 µM, trong khi 3-oxotirucalla-7,24-dien-21-oic acid có IC₅₀ = 27,5 µM. Trong hai hợp chất được khảo sát, flindissol thể hiện hoạt tính gây độc tế bào mạnh hơn. Sirinut và cộng sự (2017) khảo sát hoạt tính gây độc tế bào của hai phytosterol phân lập từ rễ Thần xạ hương trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến đại tràng HT-29. β-Sitosterol và stigmasterol có IC₅₀ lần lượt là 124 ± 1 µg/mL và 141 ± 3 µg/mL.
  • Hoạt tính gây độc tế bào của tinh dầu: Trinh và cộng sự (2024) ghi nhận tinh dầu lá và quả Thần xạ hương có hoạt tính gây độc đối với các dòng tế bào MCF-7, SK-LU-1 và HepG2. Nghiên cứu của Salihu và cộng sự (2026) trên tinh dầu lá Thần xạ hương thu thập tại Malaysia ghi nhận các giá trị IC₅₀ trên ba dòng tế bào ung thư như sau: HepG2 (ung thư biểu mô tế bào gan): 70,2 µg/mL, MCF-7 (ung thư biểu mô tuyến vú): 52,8 µg/mL, A549 (ung thư biểu mô tuyến phổi): 65,5 µg/mL. Các kết quả trên cho thấy tinh dầu và một số hợp chất phân lập từ Thần xạ hương có tiềm năng nghiên cứu về hoạt tính gây độc tế bào.
  • Tác dụng bảo vệ tế bào gan: Tran và cộng sự (2019) đánh giá hoạt tính bảo vệ tế bào gan của bốn alkaloid khung acridone phân lập từ Thần xạ hương trên dòng tế bào HepG2 bằng phép thử MTT. Ở khoảng nồng độ 10–100 µM, các hợp chất cho tỷ lệ bảo vệ tế bào được tác giả báo cáo trong khoảng 81,1–194,3%, trong khi chất đối chứng dương quercetin đạt 49,0%.
  • Tác dụng ức chế cholinesterase: Salihu và cộng sự (2026) khảo sát khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE) và butyrylcholinesterase (BChE) của tinh dầu lá Thần xạ hương. Tinh dầu thể hiện hoạt tính ức chế ở mức trung bình, với IC₅₀ đối với BChE là 78,5 µg/mL và đối với AChE là 95,2 µg/mL. Kết quả này gợi mở hướng nghiên cứu các thành phần tinh dầu có khả năng điều hòa hoạt động của hệ cholinergic.

Xem thêm: Danh lục cây thuốc tỉnh Bình Phước (2025)