Argyreia nervosa (Burm. f.) Bojer

Giới thiệu

Thảo bạc gân (Argyreia nervosa (Burm. f.) Bojer) là loài dây leo quấn thuộc họ Khoai lang (Convolvulaceae) có nguồn gốc từ Ấn Độ và hiện được trồng nhiều tại TP. Hồ Chí Minh. Theo kinh nghiệm dân gian, phần rễ cây được dùng để chữa thấp khớp và các chứng đau hệ thần kinh, trong khi lá cây thường được giã đắp để điều trị vết thương và các bệnh ngoài da. Hiện nay, loài cây này đang thu hút sự chú ý của y học hiện đại nhờ các các nhóm hợp chất đáng chú ý cùng tác dụng dược lý tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe.

Tổng quan

Tên khoa học: Argyreia nervosa (Burm. f.) Bojer

Họ thực vật: họ Khoai lang - Convolvulaceae

Phân bố và sinh thái: cây có ở Ấn Độ, Myanmar. Tại Việt Nam, cây được trồng ở TP Hồ Chí Minh

Đặc điểm thực vật

Dây leo quấn đến 8 m, cành non có lông ngắn màu trắng bạc.

Phiến lá lớn hình bầu dục đến gần tim rộng, dài 18- 30 cm, mặt trên nhẵn, mặt dưới đầy lông trắng mịn, gân phụ 10-12 cặp.

Cụm hoa dài 20 cm, cuống có lông. Lá bắc con lớn, hình trứng hay mũi mác, màu trắng. Lá đài hình trứng đến hình trứng rộng, dài 1,5-2 cm, có lông trắng ở mặt ngoài, chóp có mũi dài. Tràng màu tím hồng hay tím, dài 6-7 cm, có lông mặt ngoài.

Quả mọng, gần hình cầu, nâu vàng, dài 1-1,5 cm, đài đồng trưởng bao lấy quả.

Hạt màu sẫm đến nâu nhạt, nhẵn

Mùa hoa quả: Ra hoa quanh năm.

Bộ phận dùng: rễ, lá

Công dụng

Y học cổ truyền

Chữa thấp khớp, các chứng đau của hệ thần kinh (rễ); vết thương và các bệnh về da (lá)

Y học hiện đại

Thành phần hóa học: Cây Bạc thau gân (Argyreia nervosa) chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp bao gồm alkaloid, flavonoid (vitexin (apigenin 8-C-glucoside), rutin, myricetin và isoquercetin), carbohydrate, triterpenoid, protein, saponin, steroid, tannin, chất màu beta-carotene và các hợp chất phenolic. Ngoài ra, hạt của loài cây này chứa hàm lượng cao các ergot alkaloid có đặc tính hướng thần với thành phần hoạt chất chính được xác định là isoergine (d-isolysergamide hay iso-LA) và lysergic acid amide (LSA), cùng các alkaloid khác như agroclavine, festuclavine, ergometrine và ergometrinine.

Hiện nay, các nghiên cứu đã bước đầu ghi nhận các tác dụng dược lý tiềm năng của cây Bạc thau gân thông qua các mô hình thực nghiệm trên in vitro và in vivo:

Hạ đường huyết: Thử nghiệm in vitro và mô phỏng in silico cho thấy các flavonoid từ lá Bạc thau gân ức chế mạnh enzyme alpha-amylase tuyến tụy heo. Bốn hoạt chất vitexin, rutin, myricetin và isoquercetin thể hiện năng lượng liên kết cao (lần lượt là -12,4; -15,04; -10,71 và -11,89 kcal/mol) tương đương hoặc vượt trội hơn chất ức chế chuẩn acarbose (-11,48 kcal/mol) thông qua tương tác trực tiếp với các gốc acid amin ASP197, GLU233 và TRP59. Trên mô hình động vật thực nghiệm, việc cho thỏ bị tiểu đường do alloxan uống bột rễ cây (liều 0,56 g/kg) giúp làm giảm đáng kể lượng đường huyết ở giờ thứ 1 và thứ 5, tuy nhiên hoạt lực này được ghi nhận là thấp hơn so với thuốc metformin (liều 0,024 mg/kg). Dịch chiết ethanol từ rễ được chứng minh giúp hạ đường huyết hiệu quả trên các mô hình chuột bị gây bệnh bởi STZ.
Cải thiện khả năng sinh sản và chống vô sinh ở nam giới: Trên mô hình chuột cống bị vô sinh và tổn thương tinh hoàn do tiểu đường (gây ra bởi chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin - STZ), dịch chiết hydro-alcohol từ rễ Bạc thau gân giúp phục hồi toàn diện chức năng sinh sản. Ở mức liều cao, dịch chiết giúp làm giảm 0,50 lần tỷ lệ tinh trùng dị dạng, giảm 0,74 lần chỉ số phân mảnh DNA của tinh trùng và cải thiện rõ rệt chất lượng tinh dịch. Về nồng độ hormone và nội tiết, dịch chiết giúp tăng hàm lượng testosterone trong tinh hoàn lên 1,40 lần, tăng FSH lên 1,91 lần, tăng LH lên 1,69 lần; đồng thời kích hoạt tăng biểu hiện mRNA của các protein và enzyme sinh tổng hợp steroid cốt lõi bao gồm StAR (1,75 lần), 17β-HSD (1,77 lần) và 3β-HSD (1,06 lần). Về cơ chế chống viêm và chống oxy hóa tại mô, dịch chiết làm giảm mức độ MDA (0,72 lần), nâng cao hoạt độ SOD (1,93 lần) và GSH (2,13 lần). Đồng thời, nó làm giảm mạnh biểu hiện cấp độ mRNA/protein của các yếu tố thúc đẩy viêm và chết chu trình bao gồm RAGE (0,75/8,81 lần), TNF-α (0,79/2,11 lần), NLRP3 (0,68/8,15 lần) và Caspase-3 (0,87/8,45 lần), bảo vệ các cấu trúc ống sinh tinh và tế bào kẽ Leydig khỏi sự hủy hoại của các gốc tự do (ROS).
Kích thích sinh tổng hợp testosterone và sinh tinh trùng: Thử nghiệm trên dòng tế bào Leydig TM-3 và trên chuột cống bình thường, phân đoạn n-butanol (BTF), phân đoạn ethyl acetate (ETF) từ rễ cây cùng hoạt chất scopoletin tinh khiết làm tăng nồng độ testosterone một cách phụ thuộc vào liều lượng. Cụ thể, phân đoạn BTF và ETF làm tăng hàm lượng testosterone trong tinh hoàn chuột lên gấp 3,57 và 3,84 lần so với nhóm chứng. Cơ chế được xác định là do sự gia tăng mạnh mẽ biểu hiện mRNA của protein StAR (tăng 9,04 và 10,41 lần) và enzyme 3β-HSD (tăng 13,43 và 15,04 lần), đồng thời nâng cao hoạt tính xúc tác của enzyme 3β-HSD lên gấp 7,11 và 7,73 lần. Kết quả cho thấy mật độ tinh trùng trong lòng ống sinh tinh dày đặc hơn, chứng minh đặc tính tăng cường hoạt động tình dục và hỗ trợ chức năng sinh sản của rễ cây (hiệu quả tương đương với dịch chiết quả Bạch tật lê Tribulus terrestris và testosterone chuẩn). Thử nghiệm trên chuột nhắt trắng uống dịch chiết cồn từ rễ hoặc hoa (liều 200 mg/kg) cũng ghi nhận hành vi cưỡi và hiệu suất giao phối tăng mạnh, đặc biệt có xu hướng làm gia tăng tỷ lệ con đực trong các đàn con sinh ra.
Chữa lành vết thương: Dịch chiết ethanol từ lá Bạc thau gân bộc lộ đặc tính thúc đẩy tiến trình chữa lành vết thương trên cả mô hình chuột bình thường và chuột bị tiểu đường do alloxan (vốn có tiến trình lành vết thương bị trì hoãn). Thử nghiệm trên vết thương thực nghiệm (diện tích 300 mm² và độ sâu 2 mm) cho thấy việc bôi tại chỗ (topical) cho hiệu quả co vết thương và biểu mô hóa nhanh, rõ rệt hơn so với đường uống.
Tác động lên hệ thần kinh và hoạt tính hướng thần: Hạt của cây Bạc thau gân thể hiện các tác động psychotropic (hướng thần) mạnh. Hoạt chất isoergine (iso-LA) phân lập từ hạt khi tiêm màng bụng cho chuột (liều 5 mg/kg) nhanh chóng đạt nồng độ đỉnh trong gan (7,2 µg/g) sau 5 phút, trong não (1,2 µg/g) và huyết tương (1,9 µg/mL) sau 15 phút, gây suy giảm rõ rệt phản ứng né tránh có điều kiện (CAR) do tác động trực tiếp vào hành vi động vật. Thử nghiệm in silico và in vitro so sánh hoạt chất LSA của hạt với chất hướng thần tổng hợp LSD cho thấy LSA có ái lực liên kết rõ rệt đối với các thụ thể serotonin, dopamine và adrenergic; đạt chỉ số pKi cao nhất ở mức 7,99 đối với 5-HT1A, 7,56 đối với 5-HT2, 7,21 đối với α2 và từ 6,05–6,85 đối với các phân nhóm thụ thể DA/α1. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra việc lạm dụng hoặc sử dụng hạt không kiểm soát cho mục đích giải trí có thể kích hoạt các tác dụng phụ trên thần kinh thực vật và rối loạn tâm thần nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến ý tưởng tự sát ở một số cá thể người dùng.