Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pitard

Giới thiệu

Ba gạc Cam Bốt (Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pitard) là loài cây thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae), phân bố ở một số tỉnh miền Trung và Tây Nguyên của Việt Nam, đồng thời cũng gặp tại Lào và Campuchia. Trong y học cổ truyền, rễ cây được sử dụng với mục đích hạ huyết áp.

Ba gạc Cam Bốt (Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pitard) là loài cây thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae), phân bố ở một số tỉnh miền Trung và Tây Nguyên của Việt Nam, đồng thời cũng gặp tại Lào và Campuchia. Trong y học cổ truyền, rễ cây được sử dụng với mục đích hạ huyết áp.

Tổng quan

Tên gọi khác: Ba gạc lá to; cây nhanh, Día độc, Ka dạy

Tên khoa học: Rauvolfia cambodiana Pierre ex Pitard

Họ thực vật: họ Trúc đào - Apocynaceae

Phân bố và sinh thái: Trong nước: Quảng Trị, Thừa Thiên Huế (A Lưới), Quảng Nam (Trà My, Phước Sơn, Đại Lộc, Nam Giang), Quảng Ngãi (Sơn Hà, Trà Bồng, Minh Long), Bình Định (Vĩnh Thạnh), Kon Tum (Sa Thày, Đắk Tô, Konplông), Gia Lai (Ka Nắc), Đắk Lắk (Buôn Ma Thuột, Ea Sup, M'Đrắc, Đắk Nông, Krông Pắc), Lâm Đồng (Bảo Lộc, Di Linh, Đức Trọng)...

Thế giới: Lào, Campuchia.

Đặc điểm thực vật

Cây bụi cao 0,5-1,5 m hoặc hơn, phân cành, dễ gãy; vỏ lúc non màu xanh, nhiều bì khổng, lúc già màu xám mốc; biểu bì dày, có những vết nứt dọc.

Lá có cuống dài 1-2 cm; mọc vòng 3, tập trung ở đầu cành; phiến lá thuôn rộng hoặc hình mác dài; nhọn đầu; 12-30 x 3-6 cm.

Cụm hoa dạng xim ngù mọc đầu cành hay kẽ lá; cuống cụm hoa mập; hoa hình ống, màu hồng tía, dài 1,4-2 cm, hơi phình ra ở nửa trên của ống; họng có lông; đài 5; 5 cánh hoa hơi tròn, màu trắng; Nhị 5, đính ở họng; Bầu 2 ô; đĩa ôm tới 1/2 bầu; vòi nhuỵ nhỏ, đầu nhuỵ hình trụ tròn.

Quả hạch gồm 2 phân quả hình trứng, dính nhau ở gốc; khi chín màu đốm bạc. Hạt hình thoi dẹt, vỏ có vân nổi.

Toàn cây có nhựa mủ trắng, nhất là ở ngọn và lá non.

Bộ phận dùng: rễ (vỏ rễ và các rễ con)

Công dụng

Y học cổ truyền

Vỏ rễ có vị đắng tính hàn, có tác dụng hạ huyết áp

Y học hiện đại

Ba gạc cam bốt đặc trưng bởi các alkaloid indol – nhóm hoạt chất chính của chi Rauvolfia: Alkaloid (như reserpine, ajmaline, perakine, sitsirikine, rauvolcambonine,...), Iridoid (như loganic acid, secoxyloganin). Hàm lượng alkaloid trong vỏ thân có thể đạt khoảng 2,95–6,40% khối lượng khô.

Các nghiên cứu hiện đại về loài này còn hạn chế. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng Ba gạc cam bốt có tác dụng:

Hạ huyết áp – an thần: nhóm alkaloid (điển hình như reserpine trong chi Rauvolfia) tác động lên hệ thần kinh trung ương và hệ giao cảm.
Cải thiện trí nhớ: Các hợp chất phân lập có khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE), làm tăng acetylcholine, hỗ trợ chức năng nhận thức.
Một số chất (như 10-hydroxy-16-epi-affinine, sitsirikine) cho hoạt tính tương đối rõ (IC₅₀ ~30–65 µM).
Tác dụng trên hệ thần kinh trung ương: Có tiềm năng trong các rối loạn như suy giảm trí nhớ, mất ngủ, lo âu